07-10-2026
zmień rozmiar tekstu
A+ A-
W 2026 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali Henri B. Kagan z Université Paris-Sud we Francji oraz Kenso Soai z Tokyo University of Science w Japonii. Zostali wyróżnieni za odkrycie tzw. efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej. Ich badania pomogły wyjaśnić zagadkę, która od ponad stu lat interesowała chemików: w jaki sposób w przyrodzie mogła powstać „jednostronność" wielu cząsteczek.
Problem dotyczy cząsteczek, które występują w dwóch wersjach będących swoimi lustrzanymi odbiciami. Można je porównać do prawej i lewej dłoni - wyglądają podobnie, ale nie da się ich idealnie nałożyć na siebie. Takie dwie wersje nazywa się enancjomerami. Co ciekawe, organizmy żywe wykorzystują niemal wyłącznie jedną z nich. Przykładowo wszystkie aminokwasy budujące nasze białka mają swoje lustrzane odpowiedniki, ale w organizmach występuje przede wszystkim tylko jedna wersja.
Chemicy od dawna zastanawiali się, dlaczego życie wybrało właśnie jedną stronę, zamiast korzystać z obu w równych proporcjach. W zwykłych reakcjach chemicznych, które mogą wytworzyć dwie lustrzane wersje cząsteczki, zazwyczaj powstaje mniej więcej po połowie każdej z nich. Tymczasem natura osiągnęła niemal całkowitą przewagę jednej wersji. Zjawisko to nazywa się homochiralnością - od greckich słów oznaczających „taką samą stronę".
Zrozumienie tego zjawiska ma również ogromne znaczenie praktyczne. Wiele substancji, które oddziałują z organizmami żywymi, musi mieć odpowiednią przestrzenną budowę. Dotyczy to między innymi leków: dwie lustrzane wersje tej samej cząsteczki mogą działać na organizm zupełnie inaczej. Jedna może mieć pożądane działanie lecznicze, podczas gdy druga może działać słabiej, nie działać wcale albo wywoływać inne skutki.
Pierwszy ważny krok wykonał Henri Kagan w 1986 roku. Odkrył sposób manipulowania reakcjami chemicznymi, dzięki któremu można było uzyskać znacznie większą ilość jednej lustrzanej wersji cząsteczki, niż wcześniej uważano za możliwe. Było to przełomowe, ponieważ pokazało, że chemicy mogą aktywnie „przechylać" reakcję w stronę jednej z dwóch możliwych wersji, zamiast godzić się na ich równy podział.
Następnie badania rozwinął Kenso Soai. W 1995 roku opisał reakcję, która miała niezwykłą właściwość: mogła prowadzić do powstania jednej lustrzanej wersji cząsteczki i jednocześnie wzmacniać jej przewagę. Kluczowe znaczenie miało tu zjawisko autokatalizy - produkt reakcji pomaga wytwarzać kolejne porcje tego samego produktu. Można to w uproszczeniu porównać do sytuacji, w której mała początkowa przewaga jednej „strony" zaczyna sama siebie wzmacniać.
W 2003 roku Soai osiągnął coś, czego wcześniej nikomu się nie udało: przeprowadził reakcję, w której powstała tylko jedna z dwóch możliwych lustrzanych wersji. Był to niezwykle ważny dowód, że proces prowadzący do homochiralności może zachodzić spontanicznie dzięki odpowiednio zaprojektowanej reakcji chemicznej. W ten sposób naukowcy otrzymali eksperymentalne wyjaśnienie mechanizmu, który mógł mieć znaczenie również dla powstania charakterystycznej „jednostronności" chemii życia.
Odkrycia Kagana i Soaia zmieniły więc sposób, w jaki chemicy myślą o asymetrycznych reakcjach. Pokazały, jak niewielka początkowa różnica może zostać chemicznie wzmocniona, aż do uzyskania niemal wyłącznie jednej wersji cząsteczki. Ma to szczególne znaczenie przy projektowaniu i produkcji leków, gdzie często potrzebna jest konkretna forma cząsteczki. Tegoroczny nagradza zatem nie tylko rozwiązanie starej zagadki dotyczącej chemii życia, lecz także odkrycia, które dały chemikom nowe, bardzo skuteczne narzędzia do tworzenia użytecznych substancji.
Na podstawie: